CLASS 6 GEOGRAPHY | CHAPTER 4 | Map In Gujarati

🎓 IMMY'S ACADEMY

ધોરણ 6 ભૂગોળ – પ્રકરણ 4

નકશા (Maps)

NCERT Notes & Study Guide in Gujarati

નકશાના પ્રકારો, પ્રમાણમાપ, દિશાઓ અને રૂઢ સંકેતોને સરળ રીતે સમજો.

📘 ધોરણ 6 NCERT 🧭 નકશા વાંચન 📝 સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા ઉપયોગી

પૃથ્વીની સપાટી અથવા તેના કોઈ ભાગનું સપાટ કાગળ પરનું આલેખન એટલે નકશો (Map). ગ્લોબ આખી પૃથ્વીનો અભ્યાસ કરવા માટે ઉપયોગી છે, પરંતુ કોઈ ચોક્કસ દેશ, રાજ્ય, જિલ્લો, શહેર કે ગામનો અભ્યાસ કરવા માટે નકશા વધુ ઉપયોગી બને છે. આ પ્રકરણ GPSC, UPSC, GSSSB, CCE અને શાળાકીય પરીક્ષાઓ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

📑 પ્રકરણ સૂચિ

1. નકશો એટલે શું? 2. નકશાના મુખ્ય પ્રકારો 3. નકશાના ત્રણ મુખ્ય અંગો 4. પ્રમાણમાપ અને અંતર 5. દિશાઓ અને હોકાયંત્ર 6. રૂઢ સંકેતો અને રંગો 7. રેખાંકન અને ખાકો 8. ગ્લોબ, નકશો, રેખાંકન અને ખાકાની સરખામણી 9. ઝડપી પુનરાવર્તન 10. MCQ ક્વિઝ

1. નકશો એટલે શું? (Meaning of a Map)

નકશાની વ્યાખ્યા: પૃથ્વીની સમગ્ર સપાટી અથવા તેના કોઈ ભાગનું ચોક્કસ પ્રમાણમાપના આધારે સપાટ કાગળ કે અન્ય સપાટી પર કરેલું આલેખન એટલે નકશો.

🌍 નકશો (Map)

નકશામાં કોઈ દેશ, રાજ્ય, શહેર, નદી, પર્વત, રસ્તો અથવા અન્ય ભૌગોલિક માહિતી દર્શાવી શકાય છે.

📚 એટલસ (Atlas)

ઘણા નકશાઓને એકસાથે ભેગા કરીને પુસ્તકના સ્વરૂપમાં રજૂ કરવામાં આવે, તેને એટલસ કહે છે.

યાદ રાખો: નકશો સપાટ સપાટી પર બનાવવામાં આવે છે, જ્યારે ગ્લોબ પૃથ્વીનું ગોળાકાર નમૂનારૂપ પ્રતિનિધિત્વ છે.

2. નકશાના મુખ્ય પ્રકારો (Types of Maps)

નકશામાં દર્શાવવામાં આવતી માહિતી અને તેના ઉપયોગના આધારે નકશાને મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારમાં વહેંચી શકાય છે.

1. પ્રાકૃતિક / ભૌતિક નકશા (Physical Maps)

પૃથ્વીની કુદરતી લાક્ષણિકતાઓ દર્શાવતા નકશા.

• પર્વતો અને ટેકરીઓ
• ઉચ્ચપ્રદેશો અને મેદાનો
• નદીઓ, સરોવરો અને મહાસાગરો

ઉદાહરણ: ભારતના પર્વતો અને નદીઓ દર્શાવતો નકશો.

2. રાજકીય નકશા (Political Maps)

દેશો અને વહીવટી એકમોની સીમાઓ દર્શાવતા નકશા.

• દેશો અને રાજ્યો
• જિલ્લાઓ અને તાલુકાઓ
• રાજધાનીઓ અને મુખ્ય શહેરો

ઉદાહરણ: ભારતનાં રાજ્યો અને તેમની રાજધાનીઓનો નકશો.

3. વિષયાભિમુખ નકશા (Thematic Maps)

કોઈ એક ચોક્કસ વિષય સંબંધિત માહિતી દર્શાવતા નકશા.

• વરસાદ અને તાપમાન
• વસ્તીનું વિતરણ
• જંગલો, પાક અને ઉદ્યોગો

ઉદાહરણ: ભારતમાં વરસાદનું વિતરણ દર્શાવતો નકશો.

નકશાનો ઉપયોગ

• સ્થળોનું સ્થાન શોધવું.
• વિવિધ સ્થળો વચ્ચેનું અંતર સમજવું.
• પ્રાકૃતિક અને માનવસર્જિત લાક્ષણિકતાઓનો અભ્યાસ કરવો.
• માર્ગો અને પરિવહન વ્યવસ્થા સમજવી.

3. નકશાના ત્રણ મુખ્ય અંગો (Components of a Map)

નકશાને યોગ્ય રીતે વાંચવા અને સમજવા માટે તેના ત્રણ મુખ્ય અંગો જાણવા જરૂરી છે.

📏 1. અંતર (Distance)

નકશા પરનું અંતર અને જમીન પરનું વાસ્તવિક અંતર સમજવા માટે પ્રમાણમાપનો ઉપયોગ થાય છે.

🧭 2. દિશા (Direction)

ઉત્તર, દક્ષિણ, પૂર્વ અને પશ્ચિમ જેવી દિશાઓ સ્થળનું સ્થાન અને માર્ગ સમજવામાં મદદ કરે છે.

🔣 3. રૂઢ સંકેતો (Symbols)

નકશામાં રસ્તા, રેલવે, પુલ, શહેરો અને અન્ય લાક્ષણિકતાઓને સંકેતો દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.

પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાતો પ્રશ્ન: નકશાના ત્રણ મુખ્ય અંગો કયા છે?
જવાબ: અંતર, દિશા અને રૂઢ સંકેતો.

4. પ્રમાણમાપ અને અંતર (Scale & Distance)

પ્રમાણમાપ (Scale) એટલે શું?

નકશા પર દર્શાવેલા બે સ્થળો વચ્ચેના અંતર અને જમીન પરના તે જ સ્થળો વચ્ચેના વાસ્તવિક અંતર વચ્ચેના ગુણોત્તરને પ્રમાણમાપ કહે છે. બંને અંતર એક જ એકમમાં વ્યક્ત કરવાં જરૂરી છે.

પ્રમાણમાપ = નકશા પરનું અંતર : જમીન પરનું વાસ્તવિક અંતર

ઉદાહરણ 1: નકશા પરથી વાસ્તવિક અંતર શોધો

જો નકશામાં 1 સેમી = 10 કિમી હોય અને બે સ્થળો વચ્ચે નકશા પરનું અંતર 2 સેમી હોય, તો:

વાસ્તવિક અંતર = 2 × 10 = 20 કિમી

ઉદાહરણ 2: મોટા પ્રમાણમાપનો નકશો

જો નકશામાં 5 સેમી જમીન પરના 500 મીટર દર્શાવે, તો તે નાના વિસ્તારની વિગતવાર માહિતી દર્શાવી શકે છે.

5 સેમી : 500 મીટર
અથવા 1 સેમી : 100 મીટર

ઉદાહરણ 3: નાના પ્રમાણમાપનો નકશો

જો નકશામાં 5 સેમી જમીન પરના 500 કિમી દર્શાવે, તો તે મોટા વિસ્તારનો નકશો હોઈ શકે છે.

5 સેમી : 500 કિમી
અથવા 1 સેમી : 100 કિમી

મુદ્દો	મોટા પ્રમાણમાપનો નકશો	નાના પ્રમાણમાપનો નકશો
દર્શાવતો વિસ્તાર	નાનો વિસ્તાર	મોટો વિસ્તાર
વિગતો	વધુ અને ઝીણવટભરી	તુલનાત્મક રીતે ઓછી
ઉદાહરણ	ગામ, મકાન કે શહેરનો ભાગ	દેશ કે ખંડ
સામાન્ય ઉપયોગ	સ્થાનિક આયોજન અને વિગતવાર અભ્યાસ	વિશાળ પ્રદેશનો અભ્યાસ

મહત્વપૂર્ણ: મોટા પ્રમાણમાપમાં પ્રમાણનો અંશ સામાન્ય રીતે મોટો હોય છે અને નકશામાં નાનો વિસ્તાર વધુ વિગતો સાથે દેખાય છે. નાના પ્રમાણમાપમાં વિશાળ વિસ્તાર ઓછા વિગતવાર દેખાય છે.

5. દિશાઓ અને હોકાયંત્ર (Directions & Compass)

નકશામાં કોઈ સ્થળ કઈ દિશામાં આવેલું છે તે જાણવા માટે દિશાઓનો ઉપયોગ થાય છે. નકશામાં ઘણી વાર ઉત્તર દિશા દર્શાવતો તીર અથવા N ચિહ્ન હોય છે. જોકે નકશાની દિશા દર્શાવતી નિશાની તપાસવી હંમેશાં યોગ્ય છે.

મુખ્ય ચાર દિશાઓ (Cardinal Directions)

ઉત્તર (N) ↑

પશ્ચિમ (W) ←

કેન્દ્ર

→ પૂર્વ (E)

દક્ષિણ (S) ↓

મધ્યવર્તી ચાર દિશાઓ (Intermediate Directions)

ગુજરાતી નામ	અંગ્રેજી નામ	સ્થાન
ઈશાન	North-East (NE)	ઉત્તર અને પૂર્વ વચ્ચે
અગ્નિ	South-East (SE)	દક્ષિણ અને પૂર્વ વચ્ચે
નૈઋત્ય	South-West (SW)	દક્ષિણ અને પશ્ચિમ વચ્ચે
વાયવ્ય	North-West (NW)	ઉત્તર અને પશ્ચિમ વચ્ચે

હોકાયંત્ર (Compass)

હોકાયંત્ર દિશા જાણવા માટેનું સાધન છે. સામાન્ય ચુંબકીય હોકાયંત્રની સોય ચુંબકીય ઉત્તર-દક્ષિણ દિશા સાથે ગોઠવાય છે. ચોક્કસ નકશાકીય ઉપયોગમાં ચુંબકીય ઉત્તર અને ભૌગોલિક ઉત્તર વચ્ચેનો તફાવત ધ્યાનમાં લેવો પડે છે.

ઝડપી યાદગીરી: N = North, S = South, E = East, W = West. મધ્યવર્તી દિશાઓ NE, SE, SW અને NW છે.

6. રૂઢ સંકેતો અને રંગો (Conventional Symbols)

નકશામાં દરેક નદી, રસ્તો, મકાન કે રેલવેનું વાસ્તવિક ચિત્ર દોરવું શક્ય નથી. તેથી વિવિધ લાક્ષણિકતાઓ દર્શાવવા માટે ચોક્કસ સંકેતો, રેખાઓ, રંગો અને ચિહ્નોનો ઉપયોગ થાય છે. આ પ્રચલિત સંકેતોને રૂઢ સંકેતો કહેવામાં આવે છે.

🌊 જળાશયો

નદીઓ, સરોવરો અને સમુદ્રો દર્શાવવા માટે સામાન્ય રીતે વાદળી રંગ વપરાય છે.

⛰️ પર્વતો અને ઊંચાઈ

ભૌતિક નકશામાં પર્વતીય ભૂપ્રદેશ દર્શાવવા માટે ઘણી વાર બદામી અથવા કથ્થઈ રંગ વપરાય છે.

🌳 વનસ્પતિ

જંગલો અને વનસ્પતિ દર્શાવવા માટે લીલા રંગનો ઉપયોગ સામાન્ય છે.

🏙️ માનવસર્જિત વિગતો

રસ્તા, રેલવે, પુલ, શહેરો અને ઇમારતોને રેખાઓ તથા નિર્ધારિત ચિહ્નોથી દર્શાવવામાં આવે છે.

નકશામાં રંગોનો સામાન્ય ઉપયોગ

રંગ / સંકેત	સામાન્ય અર્થ	ઉદાહરણ
વાદળી (Blue)	જળસ્રોતો	નદી, સરોવર, સમુદ્ર
કથ્થઈ (Brown)	ઊંચાઈ અથવા પર્વતીય ભૂપ્રદેશ	પર્વતો, સમોચ્ચ રેખાઓ
લીલો (Green)	વનસ્પતિ અથવા જંગલો	વનવિસ્તાર
પીળો (Yellow)	કેટલાક ભૌતિક નકશામાં ભૂપ્રદેશની ઊંચાઈના વર્ગો	નકશાના લેજન્ડ પ્રમાણે
લાલ / કાળો	રસ્તા, વસાહતો અથવા અન્ય વિગતો	નકશાના પ્રકાર પ્રમાણે

ખાસ ધ્યાન આપો: રંગોનો અર્થ દરેક નકશામાં સરખો જ હોય એવું જરૂરી નથી. નકશાની બાજુમાં આપેલી Legend / Key (સંકેત-સૂચિ) જોઈને જ રંગ અને ચિહ્નનો ચોક્કસ અર્થ નક્કી કરવો.

7. રેખાંકન અને ખાકો (Sketch & Plan)

નકશો, રેખાંકન અને ખાકો એકબીજાથી અલગ છે. રેખાંકન સામાન્ય રીતે અંદાજ અથવા નિરીક્ષણના આધારે બનાવાય છે, જ્યારે ખાકો નાના વિસ્તારની વિગતોને મોટા પ્રમાણમાપે ચોક્કસ રીતે દર્શાવે છે.

વિગત	રેખાંકન / રેખાચિત્ર (Sketch)	ખાકો (Plan)
વ્યાખ્યા	નિરીક્ષણ અથવા યાદશક્તિના આધારે દોરેલું અંદાજિત ચિત્ર.	નાના વિસ્તારનું મોટા પ્રમાણમાપથી દોરેલું ચોક્કસ આલેખન.
પ્રમાણમાપ	સામાન્ય રીતે ચોક્કસ પ્રમાણમાપ હોતું નથી.	ચોક્કસ પ્રમાણમાપનો ઉપયોગ થાય છે.
વિગતો	મુખ્ય વિગતોનો અંદાજિત દેખાવ.	વધુ ચોક્કસ અને વિગતવાર માહિતી.
ઉપયોગ	કોઈ સ્થળ સુધી પહોંચવાનો રસ્તો સમજાવવો.	મકાન, રૂમ અથવા જમીનના પ્લોટનું આયોજન.
ઉદાહરણ	મિત્રના ઘર સુધી પહોંચવાનો હાથથી દોરેલો રસ્તો.	મકાનનો માપવાળો નકશો.

✏️ Sketch – રેખાંકન

તે સામાન્ય રીતે અંદાજિત હોય છે. સ્થળોની સ્થિતિ અને રસ્તાની દિશા બતાવવા માટે ઉપયોગી છે, પરંતુ અંતર ચોક્કસ હોવું જરૂરી નથી.

📐 Plan – ખાકો

નાના વિસ્તારની લંબાઈ, પહોળાઈ અને અન્ય વિગતો યોગ્ય પ્રમાણમાપ સાથે દર્શાવવા માટે ઉપયોગી છે.

8. ગ્લોબ, નકશો, રેખાંકન અને ખાકાની સરખામણી

પ્રકાર	પ્રમાણમાપ / સ્વરૂપ	વિગતો	ઉપયોગ
ગ્લોબ (Globe)	પૃથ્વીનું ગોળાકાર નમૂનું	વિશ્વનું સમગ્ર સ્વરૂપ, પરંતુ મર્યાદિત વિગત	સમગ્ર પૃથ્વી અને ખંડોનો અભ્યાસ
નકશો (Map)	સામાન્ય રીતે પ્રમાણમાપ સાથે સપાટ આલેખન	વિગતો નકશાના પ્રકાર અને પ્રમાણમાપ પ્રમાણે	દેશ, રાજ્ય, શહેર કે અન્ય વિસ્તારનો અભ્યાસ
રેખાંકન (Sketch)	સામાન્ય રીતે ચોક્કસ પ્રમાણમાપ વગર	અંદાજિત વિગતો	રસ્તો અથવા સ્થળ સમજાવવું
ખાકો (Plan)	નાના વિસ્તારનું મોટા પ્રમાણમાપથી આલેખન	ચોક્કસ અને વિગતવાર	મકાન, રૂમ અથવા પ્લોટનું આયોજન

9. પરીક્ષાલક્ષી મહત્વના શબ્દો (Key Vocabulary)

• Map (નકશો): પૃથ્વી અથવા તેના ભાગનું સપાટ સપાટી પરનું આલેખન.
• Atlas (એટલસ): નકશાઓનું સંગ્રહિત પુસ્તક.
• Scale (પ્રમાણમાપ): નકશા પરના અંતર અને વાસ્તવિક અંતર વચ્ચેનો ગુણોત્તર.
• Direction (દિશા): ઉત્તર, દક્ષિણ, પૂર્વ અને પશ્ચિમ જેવી દિશાઓ.
• Conventional Symbols (રૂઢ સંકેતો): નકશામાં વિવિધ લાક્ષણિકતાઓ દર્શાવવા માટે વપરાતા પ્રચલિત ચિહ્નો.
• Legend / Key (સંકેત-સૂચિ): નકશામાં વપરાયેલા રંગો અને ચિહ્નોનો અર્થ સમજાવતી સૂચિ.
• Compass (હોકાયંત્ર): દિશા જાણવા માટેનું સાધન.
• Physical Map (પ્રાકૃતિક નકશો): પર્વતો, નદીઓ, મેદાનો જેવી કુદરતી લાક્ષણિકતાઓ દર્શાવતો નકશો.
• Political Map (રાજકીય નકશો): દેશો અને વહીવટી સીમાઓ દર્શાવતો નકશો.
• Thematic Map (વિષયાભિમુખ નકશો): કોઈ ચોક્કસ વિષયની માહિતી દર્શાવતો નકશો.
• Sketch (રેખાંકન): સામાન્ય રીતે ચોક્કસ પ્રમાણમાપ વગર દોરેલું અંદાજિત ચિત્ર.
• Plan (ખાકો): નાના વિસ્તારનું મોટા પ્રમાણમાપથી દોરેલું ચોક્કસ આલેખન.

ઝડપી પુનરાવર્તન (Quick Revision)

1. નકશાના ત્રણ મુખ્ય અંગો — અંતર, દિશા અને રૂઢ સંકેતો.
2. નકશાઓનું પુસ્તક — એટલસ.
3. પર્વતો, નદીઓ અને મેદાનો — પ્રાકૃતિક નકશા.
4. દેશો અને રાજ્યોની સીમાઓ — રાજકીય નકશા.
5. વરસાદ, વસ્તી અને પાક — વિષયાભિમુખ નકશા.
6. નકશા પરનું અંતર અને વાસ્તવિક અંતર — પ્રમાણમાપ.
7. દિશા જાણવા માટેનું સાધન — હોકાયંત્ર.
8. નકશામાં જળાશયો દર્શાવવા માટે સામાન્ય રંગ — વાદળી.
9. અંદાજિત ચિત્ર — રેખાંકન.
10. નાના વિસ્તારનો ચોક્કસ માપવાળો આલેખ — ખાકો.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

નકશા ભૌગોલિક માહિતી સમજવા અને સ્થળોનું સ્થાન, દિશા તથા અંતર જાણવા માટેનાં અગત્યનાં સાધનો છે. નકશાના પ્રકારો, પ્રમાણમાપ, દિશાઓ અને રૂઢ સંકેતોનું જ્ઞાન શાળાકીય અભ્યાસ ઉપરાંત સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ, મુસાફરી, આયોજન અને દૈનિક જીવનમાં પણ ઉપયોગી છે.

આગળનું પ્રકરણ વાંચો → પ્રકરણ 5 – પૃથ્વીના મુખ્ય આવરણો (Major Domains of the Earth)

IMMY'S ACADEMY
ગુજરાતની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે સરળ અને પરીક્ષાલક્ષી અભ્યાસ સામગ્રી.
Study Smart • Revise Regularly • Achieve Your Goal